۱۲ میلیون خودروی فرسوده؛ متهم اصلی آلودگی هوا در کشور
در میانه اوجگیری دوباره آلودگی هوا، بحث مسئولیتپذیری صنعت خودرو دوباره به صدر اخبار بازگشته است؛ اما بسیاری از کارشناسان معتقدند تمرکز بر خودروسازان، تصویر ناقص و حتی گمراهکنندهای از منشأ واقعی بحران ارائه میدهد.
دادهها نشان میدهد بیش از ۱۲ میلیون خودروی فرسوده و موتورسیکلت آلاینده، سالهاست که باید از چرخه تردد خارج میشدند اما همچنان آزادانه در خیابانها حرکت میکنند و با مصرف دو برابر سوخت و تولید آلایندگی چهار برابر، بخش بزرگی از بار آلودگی را به دوش میکشند.
در چنین شرایطی، سخنگوی انجمن سازندگان قطعات و مجموعههای خودرو تأکید میکند که آدرس غلطدادن به صنعت خودرو بهجای مدیریت ناوگان فرسوده، مسیر سیاستگذاری را از هدف اصلی دور کرده است؛ مسیری که اگر اصلاح نشود، بحران آلودگی هوا در سالهای آینده شدیدتر خواهد شد.
بحران ۱۲ میلیون خودروی فرسوده؛ تهدیدی بزرگتر از صنعت خودرو
ناوگانی که چهار برابر بیش از حد آلایندگی تولید میکند
فرهاد بهنیا، سخنگوی انجمن قطعهسازان، اعلام کرده است که از مجموع حدود ۲۷ تا ۳۲ میلیون وسیله نقلیه موجود در کشور، نزدیک به ۱۲ میلیون دستگاه در وضعیت فرسودگی قرار دارند. از این میان، حدود ۲.۵ میلیون دستگاه کاملاً فرسوده بوده و تقریباً سه میلیون دیگر نیز ظرف یک سال آینده وارد آستانه فرسودگی میشوند.
یک خودروی فرسوده، بهطور متوسط دو برابر بیشتر سوخت مصرف میکند و چهار برابر بیشتر آلایندگی تولید میکند و همین موضوع باعث شده این ناوگان فرسوده تقریباً بهاندازه کل خودروهای سالم کشور آلودگی ایجاد کنند.
به گفته بهنیا، تنها ۲.۵ میلیون خودروی فرسوده و ۹ میلیون موتورسیکلت آلاینده، سالانه حدود ۱۲ میلیارد دلار مصرف سوخت اضافی ایجاد میکنند؛ رقمی که اگر صرف خروج این خودروها میشد، میتوانست کشور را از فشار ارزی ناشی از واردات بنزین نجات دهد.
قانون هوای پاک؛ مصوبهای که روی کاغذ مانده است
۶ سال تأخیر در اجرای قانون
قانون هوای پاک در سال ۱۳۹۷ تصویب شد، اما مسیر اجرای آن هرگز به مرحله عملی نرسیده است. بر اساس این قانون، خودروهای دارای عمر مشخص باید از چرخه تردد خارج و اسقاط شوند؛ با این حال، طی پنج سال گذشته تنها ۴۸۰ هزار خودرو اسقاط شده است.
بین سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲، کل تعداد خودروهای اسقاطشده ۵۷ هزار دستگاه بوده است؛ یعنی میانگین سالانه فقط ۱۳ هزار خودرو. در سال ۱۴۰۲ این عدد به ۷۸ هزار دستگاه رسید و در سال ۱۴۰۳ با جهشی کمسابقه به ۳۵۰ هزار خودرو افزایش یافت. با این وجود، این ارقام فاصلهای چشمگیر با نیاز واقعی کشور دارد؛ نیاز به اسقاط سالانه حداقل یکمیلیون خودرو.
سهم فرسودهها در آلودگی هوا چقدر است؟
۲۵ درصد آلودگی مستقیماً از ناوگان فرسوده میآید
به گفته سخنگوی انجمن قطعهسازان، حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد آلودگی هوای کلانشهرها مستقیماً ناشی از خودروهای فرسوده است. به این عدد باید کیفیت پایین سوخت و استفاده از مازوت در نیروگاهها را نیز اضافه کرد؛ موضوعی که در سنجش واقعی آلایندگی باید سهم آن دقیقاً مشخص شود.
بهنیا هشدار میدهد بسیاری از هزینههایی که به نام «هزینه سلامت ناشی از آلایندگی خودرو» مطرح میشود، بدون تفکیک بین آلایندگی خودروهای نو، فرسوده و موتورسیکلتها محاسبه شده و همین موضوع باعث شده بخش بزرگی از این هزینهها اشتباهاً به حساب صنعت خودرو نوشته شود.
کاتالیست؛ قطعهای که نبودش معضل ملی شده است
۱۰ میلیون وسیله نقلیه فاقد شرایط معاینه فنی
یکی از موضوعات کمتر گفتهشده، نقش کاتالیست در کاهش آلایندگی است. هر خودروی بنزینی پس از ۶۰ تا ۸۰ هزار کیلومتر باید کاتالیست خود را تعویض کند. با این حال، هزینه بالای این قطعه باعث شده بسیاری از مالکان آن را از خودرو خارج کنند. بهنیا تأکید میکند که اگر مراکز معاینه فنی وظایف خود را دقیق انجام میدادند، حدود ۱۰ میلیون خودرو و موتورسیکلت فاقد شرایط استاندارد اجازه تردد نداشتند.
وی تصریح میکند: نبود نظارت کافی در برخی واحدهای معاینه فنی و سهلانگاری در برخورد با خودروهای فاقد استاندارد، چرخه آلایندگی را گستردهتر کرده و اجازه داده میلیونها وسیله آلاینده همچنان در شهرها تردد کنند.
راهکارهای فوری؛ از توقف تردد تا مشوقهای لیزینگی
توقف عرضه بنزین به خودروهای فاقد معاینه فنی
سخنگوی انجمن قطعهسازان با اشاره به ضرورت اقدامات اضطراری، پیشنهاد میدهد دولت تحویل بنزین به خودروهای فاقد برچسب معاینه فنی را متوقف کند. این اقدام بهتنهایی میتواند در همان روز اول، تأثیر مستقیمی بر کاهش تردد خودروهای آلاینده داشته باشد.
ایجاد سازوکار لیزینگ برای جایگزینی ناوگان
به گفته بهنیا، اگر دولت مابهالتفاوت قیمت کارخانه و بازار خودروهای داخلی را در اختیار شرکتهای لیزینگ قرار دهد، امکان ارائه تسهیلات مناسب به مالکان خودروهای فرسوده فراهم میشود. سال گذشته یکمیلیون و ۲۶۰ هزار خودرو تولید و وارد شد و باید به همین میزان خودرو فرسوده از رده خارج میشد؛ اما تنها یکچهارم این عدد محقق شد.
مسئولیت پلیس و نهادهای نظارتی در کنترل آلایندگی
نقش پلیس راهور در توقف تردد خودروهای آلاینده
بهگفته بهنیا، بخشی از مشکل به نبود نظارت کافی در گلوگاههای قانونی برمیگردد. وی تأکید میکند اگر پلیس بهطور سختگیرانهتر عملکرد مراکز معاینه فنی را کنترل کند، بسیاری از خودروهای فرسوده توان دریافت گواهی سلامت نخواهند داشت و عملاً مجبور به اسقاط میشوند.
نگاه کارشناسی؛ آلودگی هوا چگونه بر بارشها اثر میگذارد؟
آلودگی، مانع تشکیل قطرات باران
این مقام صنفی توضیح میدهد که آلودگی هوا تنها سلامت انسان را تهدید نمیکند، بلکه بر چرخه طبیعی بارندگی نیز اثر میگذارد. وجود ذرات آلاینده مانع پیوستگی قطرات ریز آب میشود و در نتیجه، حتی در حضور ابرهای مناسب نیز بارندگی شکل نمیگیرد. این مسئله میتواند بحران آب کشور را تشدید کند.
جمعبندی؛ ناوگان فرسوده، معضل اصلی مدیریت آلودگی هوا
با توجه به حجم بالای خودروهای فرسوده و مصرف سوختی که چندین برابر خودروهای استاندارد است، روشن است که راهحل کاهش آلودگی هوا از مسیر توقف تولید خودرو یا محدود کردن خودروسازان نمیگذرد؛ بلکه باید از مسیر اسقاط هدفمند، تشدید نظارت، ایجاد مشوقهای مالی و اصلاح سازوکارهای معاینه فنی دنبال شود.
به گفته کارشناسان، اگر نگاه مهندسی و اجرایی جایگزین تصمیمهای احساسی و مقطعی شود، میتوان طی دو تا سه سال بخش بزرگی از مشکل آلودگی هوا را مدیریت کرد—حتی اگر حذف کامل آن ممکن نباشد.
