زنگ خطر ۳ میلیون خودروی فرسوده در ایران
درحالیکه تعداد خودروهای فرسوده در حال تردد به بیش از ۳ میلیون دستگاه رسیده، پیامدهای سنگینی در حوزه محیط زیست، سلامت عمومی، ایمنی جادهها و اقتصاد ملی بهدنبال دارد. رکوردشکنی در اسقاط خودرو طی سال ۱۴۰۳ نشانهای مثبت است، اما کافی نیست؛ چراکه همچنان سایه این بحران بر سر کشور سنگینی میکند.
۳ میلیون خودروی فرسوده؛ تهدید دائمی برای هوای ایران و منابع سوخت
بر اساس آمار وزارت صمت، حدود ۶ درصد از ۲۱ میلیون خودروی سواری کشور بهصورت رسمی فرسوده محسوب میشوند، اما اگر ملاک فرسودگی را سن ۱۵ سال در نظر بگیریم، این عدد به مرز ۳ میلیون دستگاه میرسد. افزون بر آن، ۶۰۰ هزار خودروی فرسوده نیز در ناوگان حملونقل عمومی کشور فعالیت دارند.
این وسایل نقلیه که فاقد استانداردهای زیستمحیطی، ایمنی و مصرف سوخت هستند، نقش پررنگی در بحرانهای متعدد دارند:
- در تهران، بیش از ۳۰ درصد ذرات معلق خطرناک ناشی از همین خودروها وارد هوا میشود.
- سالانه بیش از ۴۰ هزار مرگ زودرس در کشور با آلودگی هوا مرتبط است.
- مصرف سوخت بالاتر از حد استاندارد در این خودروها فشار مضاعفی بر منابع مالی، ارزی و زیستمحیطی وارد میکند.
چرا اسقاط خودروهای فرسوده کند شد و حالا دوباره اوج گرفته است؟
در دهه ۹۰، طرح اسقاط خودرو یکی از اولویتهای دولتها بود. اما از سال ۱۳۹۷ با ممنوعیت واردات خودرو و وابستگی اسقاط به واردات (بهازای واردات یک خودرو، اسقاط حداقل یک خودروی فرسوده)، روند اسقاط تقریباً متوقف شد و در سالهایی، حتی به کمتر از ۲۰ هزار دستگاه در سال رسید.
اما با تصویب قانون ساماندهی صنعت خودرو در سال ۱۴۰۱ و ابلاغ آئیننامه اجرایی در فروردین ۱۴۰۳، این مسیر دوباره احیا شد. سال گذشته (۱۴۰۳) بیش از ۳۴۹ هزار خودروی فرسوده اسقاط شد؛ رشدی بیسابقه که از سال ۱۳۸۶ تاکنون سابقه نداشته و حتی رکورد سال ۱۳۹۳ (۳۳۰ هزار دستگاه) را هم پشت سر گذاشت.
طبق اعلام فرشاد مقیمی، رئیس هیئت عامل ایدرو، این عملکرد منجر به صرفهجویی ۲.۶ میلیارد لیتر بنزین و ایجاد ارزش صادراتی بالقوه ۲.۹ میلیارد دلاری شده است. در فروردین امسال نیز ۱۷ هزار خودروی فرسوده اسقاط شد که نسبت به مدت مشابه پارسال، ۲۲ درصد رشد داشته است.
چرا هنوز میلیونها خودروی فرسوده در خیابانها هستند؟
عوامل متعددی باعث شدهاند که همچنان خودروهای فرسوده با قدرت به کار خود ادامه دهند:
- افزایش قیمت خودروهای جدید: بسیاری از مالکان امکان تعویض خودرو را ندارند.
- توقف یا ناکارآمدی طرحهای نوسازی: بهدلیل تورم، عدم تخصیص منابع و کاهش واردات.
- ضعف نظارت بر معاینه فنی: خودروهای فرسوده همچنان با مدارک جعلی تردد میکنند.
- نبود مشوقهای مالی کافی: حذف یارانههای اسقاط، سختی دریافت تسهیلات و بوروکراسی اداری.
- افزایش هزینه نگهداری: این خودروها چند برابر خودروهای نو، هزینه تعمیر و مصرف دارند.
از سویی دیگر، ناوگان فرسوده نهتنها در مصرف سوخت و آلایندگی، بلکه در تصادفات مرگبار نیز نقش دارد. نبود سیستمهای ایمنی مانند ABS، ایربگ یا کمربندهای ایمنی استاندارد، باعث شده که خودروهای فرسوده جزو عوامل اصلی مرگومیر جادهای باشند.
راه نجات چیست؟ نسخههایی برای خروج از بحران فرسودگی خودرو
کارشناسان حوزه حملونقل، انرژی و محیط زیست راهکارهایی چندبعدی برای مقابله با بحران فرسودگی خودرو ارائه دادهاند:
- ارائه وامهای کمبهره با بازپرداخت بلندمدت برای نوسازی خودروها
- معافیتهای مالیاتی برای خرید خودروهای کممصرف یا برقی
- جریمههای مؤثر برای خودروهای بدون معاینه فنی معتبر
- افزایش ظرفیت مراکز اسقاط و جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی
- گسترش ناوگان حملونقل عمومی برای کاهش نیاز به خودروهای شخصی
- اجبار خودروسازان داخلی به تولید خودروهای ارزان، ایمن و کممصرف
پایانبندی: از بحران به فرصت؟
در شرایطی که سوخت ارزان، خودرو گران و آلودگی بیسابقه است، خودروهای فرسوده به نماد ناکارآمدی سیاستهای حملونقلی کشور تبدیل شدهاند. اما با توجه به شتابی که اسقاط در سال ۱۴۰۳ به خود گرفت، میتوان امیدوار بود که اگر برنامههای حمایتی، نظارتی و مالی بهدرستی اجرا شوند، در آیندهای نهچندان دور، این بحران قابل کنترل خواهد بود.
اما شرط اساسی آن، ارادهای مشترک میان دولت، خودروسازان، مردم و نهادهای مسئول است؛ پیش از آنکه بهای سلامت، اقتصاد و آینده را با آلایندههای گذشته بپردازیم.
