نیمی از خودروهای کشور فرسودهاند | ریشه ناترازی بنزین و آلودگی هوای ایران
افزایش آلودگی هوا در فصل سرد بار دیگر بحث خودروهای فرسوده و ناترازی بنزین را به صدر اخبار آورده است. طبق آخرین آمار ناوگان خودرویی کشور، بیش از نیمی از وسایل نقلیه ایران فرسودهاند و همین موضوع به گفته کارشناسان، عامل اصلی رشد مصرف بنزین در ایران و تشدید آلودگی هوای کلانشهرها از جمله تهران است.
سهم حملونقل در آلودگی هوا؛ ۷۰ درصد از کل منابع آلاینده
بر اساس گزارش کارشناسان انرژی، بیش از ۷۰ درصد از سهم آلایندگی هوا مربوط به بخش حملونقل زمینی است؛ در حالی که صنایع، نیروگاهها و مصارف خانگی رویهم تنها حدود ۳۰ درصد از منابع آلودگی را تشکیل میدهند.
به همین دلیل، خودروهای شخصی، ناوگان عمومی، کامیونها و موتورسیکلتهای فرسوده بیشترین نقش را در افزایش ذرات معلق و گازهای آلاینده دارند.
کارشناسان معتقدند در صورت اجرای جدی طرح نوسازی ناوگان حملونقل، میتوان روزانه تا ۶۰ میلیون لیتر از مصرف بنزین کشور کاست و به همان نسبت، سطح آلودگی هوا را کاهش داد.
آمار خودروهای فرسوده؛ نیمی از ناوگان نیازمند خروج
طبق آخرین آمار رسمی، بیش از ۴۱ میلیون وسیله نقلیه در کشور در حال تردد است که از این میان، حدود ۲۲ میلیون دستگاه خودرو و موتورسیکلت فرسوده به شمار میروند. این ارقام نشان میدهد نیمی از خودروهای کشور فرسودهاند و بخش عمدهای از این ناوگان فاقد استانداردهای حداقلی آلایندگی است.
در جزئیات این آمار آمده است:
- ۷.۵ میلیون خودروی سواری
- ۱۱.۳ میلیون موتورسیکلت
- ۲ میلیون وانت
- ۳۸۵ هزار تاکسی
- ۵۹ هزار اتوبوس
- ۹۷ هزار مینیبوس
- ۲۱۴ هزار کامیون
- ۵۳ هزار کشنده و تریلر
این دادهها بهخوبی نشان میدهد بخش حملونقل عمومی و باری کشور به شدت پیر و ناکارآمد است. بسیاری از این وسایل نقلیه حتی با بنزین باکیفیت بالا نیز آلایندگی زیادی تولید میکنند، چه رسد به بنزین بیکیفیت داخلی.
ناترازی بنزین؛ مصرف ۱۳۴ میلیون لیتر در روز در مهر ۱۴۰۴
میانگین مصرف بنزین در مهرماه ۱۴۰۴ به ۱۳۴ میلیون لیتر در روز رسیده است؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۶.۵ درصد افزایش نشان میدهد.
در مقابل، طبق اعلام شرکت پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، ظرفیت تولید بنزین کشور حدود ۱۲۰ میلیون لیتر در روز است؛ به این معنا که ایران اکنون با کسری روزانه نزدیک به ۱۴ میلیون لیتر مواجه است.
کارشناسان ریشه این ناترازی بنزین را در رشد بیرویه ناوگان فرسوده و مصرف بالای خودروهای غیراستاندارد میدانند. حتی با وجود توانایی پالایشگاههایی مانند پالایشگاه ستاره خلیج فارس برای تولید بنزین با اکتان بالا، دولت به دلیل محدودیت منابع و افزایش تقاضا، ناچار به تولید بنزین با اکتان پایین ۸۷ شده است.
خودروسازان داخلی و کیفیت پایین محصولات
یکی از عوامل اصلی تداوم آلودگی هوا، ضعف در استاندارد خودروهای داخلی است. بهرغم الزام قانونی به رعایت استانداردهای یورو ۵، بسیاری از خودروهای تولید داخل هنوز از فناوریهای قدیمی استفاده میکنند.
کارشناسان صنعت خودرو این وضعیت را نتیجهی انحصار خودروسازان داخلی و تحریم واردات خودرو میدانند؛ شرایطی که باعث شده بازار عملاً بدون رقیب و بدون الزام به ارتقای کیفیت باقی بماند.
در حال حاضر تنها حدود ۴ درصد از خودروهای سواری کشور اسقاطی محسوب میشوند اما بیش از ۸۰ درصد از خودروهای فعال از استاندارد لازم برخوردار نیستند. این خودروها سهم قابلتوجهی در انتشار ذرات معلق و گازهای آلاینده دارند و یکی از دلایل اصلی آلودگی هوای تهران و سایر کلانشهرها به شمار میروند.
کیفیت سوخت در ایران؛ از اکتان پایین تا مازوتسوزی
افزایش مصرف بالای بنزین و کمبود تولید، کیفیت سوخت را نیز تحتتأثیر قرار داده است. بابک افقهی، مدیرعامل پیشین شرکت سرمایهگذاری نفت، گاز و پتروشیمی، اعلام کرده است که در ماههای اخیر به دلیل ناترازی بنزین، بخشی از تولید کشور به سمت بنزین با اکتان پایینتر سوق یافته است.
در نتیجه، سوخت مصرفی فعلی علاوه بر آلایندگی بیشتر، کارایی موتور را نیز کاهش میدهد.
از سوی دیگر، در شرایط کمبود گاز طبیعی در فصول سرد، برخی نیروگاهها ناچار به استفاده از مازوت یا گازوئیل میشوند. هرچند وزارت نیرو اعلام کرده است که نیروگاههای مازوتسوز در سال جاری وارد مدار نشدهاند، اما تجربه سالهای گذشته نشان داده است که مصرف گاز و مازوت در زمستان بهطور مستقیم بر کیفیت هوای کلانشهرها تأثیر میگذارد.
راندمان نیروگاهها و نقش صنایع در آلودگی
میانگین راندمان نیروگاههای حرارتی ایران اکنون به ۳۹.۵ درصد رسیده است؛ رقمی اندکی بالاتر از میانگین جهانی (۳۹.۰۴ درصد). با این حال، سهم صنایع و نیروگاهها در آلودگی هوا حدود ۳۰ درصد برآورد میشود و بخش اعظم آلودگی همچنان به خودروهای زمینی مربوط است.
کارشناسان میگویند برای کاهش آلودگی ناشی از نیروگاهها، باید در میادین گازی کشور سرمایهگذاری شود تا در فصول سرد، استفاده از سوختهای مایع آلاینده به حداقل برسد.
سیاست نوسازی خودرو در ایران؛ راهی برای کاهش آلودگی هوا
دولت در سالهای اخیر چندین برنامه برای خروج خودروهای فرسوده و جایگزینی خودروهای جدید معرفی کرده است، اما بهدلیل کمبود منابع مالی، این طرحها به کندی پیش میروند.
کارشناسان تأکید دارند که اجرای یک طرح اسقاط خودرو جامع و حمایت از تولید خودروهای کممصرف و برقی میتواند در کوتاهمدت به کاهش آلودگی هوا و در بلندمدت به تعادل مصرف بنزین در ایران کمک کند.
از دیدگاه تحلیلگران انرژی، موفقیت در سیاست نوسازی خودرو در ایران نیازمند اصلاح ساختار صنعت خودرو، جذب سرمایهگذاری خصوصی، و تدوین مشوقهای مالی برای مالکان خودروهای فرسوده است.
جمعبندی تحلیلی
با نگاهی به دادههای رسمی، روشن است که بحران آلودگی هوا در ایران بیش از هر چیز ریشه در فرسودگی ناوگان حملونقل دارد. نیمی از خودروهای کشور از رده خارج شدهاند و این وضعیت همزمان موجب مصرف بالای بنزین، کاهش کیفیت سوخت، و تشدید ناترازی انرژی شده است.
در حالیکه دولت برای مقابله با بحران سوخت زمستانی و کنترل مصرف، سیاستهای کوتاهمدتی مانند تولید بنزین ارزان یا محدودیت سوخت نیروگاهها را دنبال میکند، راهحل پایدار تنها در نوسازی ناوگان حملونقل، ارتقای استاندارد خودروهای داخلی، و بهبود کیفیت بنزین داخلی نهفته است.
تا زمانی که اجرای واقعی طرح نوسازی خودرو و خروج میلیونها خودروی فرسوده آغاز نشود، نمیتوان انتظار داشت که ایران از چرخهی آلودگی هوای مداوم و ناترازی بنزین رهایی یابد.
